Aurpegia ala gurutzea?

Imajinatu lagun batekin zaudela, eta elkarrekin afaltzeko gelditu zaretela. Zure lagunak jatetxe bat nahi du, eta zuk bertze bat, eta ez dago modurik adosteko. Txikitan, horrelako egoerak anitzetan txanpon batekin konpontzen ziren. "Aurpegia ala gurutzea?". Irabazten zuenak erabakitzen zuen. Denbora luzez, antzera ibili ziren zientzialariak argiaren naturaren inguruan: "Uhina ala partikula?". Batzuk uhina, bertze batzuk partikula... nork arrazoi? 3 mendeetako eztabaiden ostean, nork arrazoi? Ez batzuk ez besteak. Ala denak. Azken finean, argia uhina eta partikula da, biak. Baina ez bakarrik argia...

#dazientziat eta #KulturaZientifikoa

Duela gutxi, hainbat internautok Kultura Zientifikoaren 3. Jaialdi birtuala burutu dugu. Bai, jaialdi birtuala izan da. Modu honetan, nahi duenak parte har dezake, nahi duen gaia jorratuz. Ondorengo hitzek laburbiltzen dute Jaialdiaren filosofia: Edonork, edozer, edonoiz, edonondik edonola. Ez da nire helburua, ordea, Jaialdiaren balorazioa egitea. Bikaina izan dela erranen dizuet bakarrik: 144 ekarpen egon dira, 23 webgune desberdinetik. Puntako ikertzaileez gain, jende anitzek parte hartu du, bigarren hezkuntzako ikasleak barne (eta euskaltegietakoak). Barañaingo gutxi batzuk ere parte hartu dugu.

Airbag

Denok badakigu airbaga zer den. “Airezko poltsa”, ingeleraz. Kotxeetan dugun segurtasun mekanismoa da. Talka baten aurrean, airezko poltsa bat puztu egiten da, eta horrek izan dezakegun kolpeetatik babesten gaitu, koltxoi baten moduan. Baina, nola demontre puzten ahal da poltsa bat horren azkar? Euskadi Irratiko Hiri Gorrian saioan azaldu genuen hau. Erreakzio kimiko baten ondorioa da. Gainera, airbagak nola funtzionatzen duen hobeki ulertzeko, etxean esperimentua egiteko "errezeta" eman genuen. Eta, gainera, gonbidatu berezia izan genuen... Koldo Garcia, #KZJaia3-ko anfitrioia!

Zergatik herdoiltzen da fruta?

Fruta mota batzuk, sagarrak, udareak, bananak... azala kentzean, denbora laburrean jaten ez badira herdoiltzen dira, iluntzen dira. Ez bakarrik fruta, patatekin, uhazekin, txanpiekin (eta ganba mota batzuekin ere) antzera gertatzen da. Zergatik gertatzen da hau? Euskadi Irratiko Hiri Gorrian saioan azaldu genuen hau. Bi "dantzari" eta "txistulari" bat tartean daude. "Dantzariak" polifenolak eta oxigenoa dira. "Txistularia", polifenoloxidasa enzima. Musikarik gabe dantza egitea zaila den bezala, enzimarik gabe polifenol eta oxigenoaren arteko erreakzioa oso-oso geldoa da. Hiru osagai hauek, gu moreno jartzen gaituen melaninarekin batera, dira gure gaurko protagonistak.

Egia ala gezurra?

Eguneroko bizitzan, zientziarekin zerikusia duten hainbat idei ederki errotuta ditugu. Egiatzat jotzen dugu, horien inguruan asko pentsatu gabe. Adibidez, askotan esaten da beroa batez ere burutik galtzen dugula, eta hori dela eta burua babestea oso garrantzitsua dela. Hori, egia al da? Mito batzuk ere hortik zehar dabiltza: mugikorren erradiazioak krispetak egin ditzakeela. Egia izanen ote da? Bestalde, erradiazio hauek gasolindegietan sutea eragin dezakete? Tximistak, bi aldiz erortzen dira leku berean? C bitamina, lagungarria al da katarroaz babesteko? ...

Kreditu txartelak

Ikertzaileok, gure lanaren parte dugu kongresu internazionaletara bidaiatzea. Kongresu hauek munduko ia edozein lekuetan izaten dira, eta bidaia hauek abentura puntua izan dezakete. Ongi prestatu behar dira, desastrean ez bukatzeko. Egia da, ordea, askotan bidaiatzean arreta gutxiago jartzen diegula bidaiei. Denbora gutxiago erabiltzen dugu hauek prestatzen, eta batzutan arazoak sortzen dira… Baina arazo hauek normalean errez konpontzen dira, nahiz eta egoera xelebreak suertatu. Gaurkoan, horrelako egoera xelebre batekin natorkizue.

Azkurea dut... Serotonina madarikatua!

Zer da azkurea? Zergatik gertatzen da? Zergatik hazka egitean plazerra sentitzen dugu, baina berehala azkurea berriz hasten da, indar gehiagorekin? Ikusten denez, galdera asko egin ditzakegu azkurearen inguruan. Garrantzi gutxiko galderak direla pentsa daiteke, baina erantzunak ez dira horrelakoak. Azkurearen zergatia eta honen inguruan gertatzen diren prozesuen ulermena oso garrantzitsua izan daiteke azalaren hainbat gaixotasunen aurka erremedio eraginkorrak aurkitzeko, hala nola soriasia. Hazka egitean, azkure gehiago izatearen "errudun" serotonina neurotransmisorea izan daiteke... 

Molekulen hatz-markak

Duela hilabete batzuk HAT-P-11b izena duen planetaren atmosferan ur lurruna dagoela ikusi zuten zientzialari batzuek, eta Nature aldizkarian plazaratu zituzten beren emaitzak [1]. Exoplaneta honek (gure eguzki-sistemaren kanpo dagoen planeta honek) Neptunoren antzeko tamaina du, eta arras urruti dago, 120 argi-urtera (10 bilioi km inguru) gutxi gorabehera. Garbi dago, bertara ezin dugu zunda bat bidali, bertako atmosferaren osagaiak zeintzuk diren zehazteko. Hortaz, nola demontre jakiten ahal da hain urrun dauden planeten atmosferan zer nolako molekulak dauden? Kontutan hartu behar da hau ez dela atmosferako osagaiak identifikatu dituzten lehenengo exoplaneta. Artikulu honetan itaun hau ihardesten saiatuko gara.

Werner Heisenberg, filma egiteko moduko bizitza

Heisenberg, Werner Heisenberg. Ez, ez da espia bati buruzko istorioa, James Bondena bezala. Ez da, ez Breaking Bad serieko protagonista. Heisenberg fisikaria zen, baina bizitzako gauzak, espia izan ez arren, espien artean egon zen bere bizitzaren zati batean... Batek, ia-ia hil zuen II Mundu Gerraren bukaera aldean. Hala ere, istorio guztia lehenago hasi zen, Heisenbergek Mekanika Kuantikoaren garapenean egindako lana dela eta. Horien artean, ezagunena ziur aski berak formulatutako "Ziurgabetasun Printzipioa"

Ipurtargien ipurdi argitsua

Ipurtargiak udaberri/udako gauetan ikusten diren intsektu batzuk dira. Bere abdomena argitu egiten da, eta hori da intsektu hauen berezitasun nagusiena, behintzat lehen begiradan. Baina, zergatik igortzen dute argia intsektu hauek? Zertarako? Nola? Galdera hauei erantzuna eman genien Hiri Gorrian saioan. Argia ematen dute erreakzio kimiko batzuei esker. Erreakzio hauen produktuetako bat argia da. Ipurtargiak ez dira horrelako fenomenoa (luminiszentzia) ematen duten animaliak. Horretaz gain, gizakiok fenomeno hau gauza askotarako erabiltzen dugu. Adibidez, "CSI" bezalako serietan ikusten den bezala, "gaiztoa" harrapatzeko, ala jostailuak egiteko.

Ikertzaile zientifikook gure lana dibulgatu behar dugu?

“To be or not to be, that's the question” idatzi zuen poeta handiak. Ikertzaile zientifikoen kasuan, honen parekoa izan daiteke “dibulgatzea ala ez dibulgatzea, hor dago koxka”. Izan ere, ikerketa zientifikoan aritzen garenoi anitzetan galdetzen digute ea zertan egiten dugun lan. Itauna ihardestea ez da, ordea, erraza izaten. Gai konplexuak ezin dira, normalean, erantzun sinple eta azkar batekin egoki azaldu. Hori dela eta, ikertzaileoi askotan leporatzen zaigu gure ikerketan murgilduta egoten garela, eta ez garela hortik ateratzen. Hau da, gure lanaren emaitzak ez ditugula gizarteratzen, ez behintzat behar adina. Hau horrela, izenburuko galderadatorkit burura: Ikertzaileok gure lana dibulgatu behar dugu?

Bala trena eta lebitazioa

Bala trena abiadura handiko trenari deitzeko beste modu bat da. Japonian abiatu zen lehenengoa, 1964. urtean. Abiadura handiko tren asko daude munduan zehar, gehienak 300 km/h inguruan mugi daitezkeelarik. Baina gaurkoan geroaldiko trena izan daitekeena dakarkigu. Japonian, trengintzan garai berria irekitzen ari da. Japan Railway Company-k duela aste batzuk 500 km/h abiadura baino gehiago hartzen duen trena probatu zuen. Nola demontre da posible tren batek horrelako abiadura hartzea? Teknologia "berri" bat erabilita lortzen da hau: lebitazio magnetikoa. Ez da oraingo kontua, eta magia dirudien honek oinarri fisiko sendoak ditu. 

Ileak tente jartzeko modukoa, elektrizitate estatikoa

Askotan, zerbait ala norbait ukitzean, kalanbre modukoa nabaritzen dugu, deskarga elektriko txiki baten modukoa. Normalean, sustoa besterik ematen digun gauza izaten da, zorionez. Zergatik ematen da hau? Elektrizitate estatikoarengatik. Aurreko egunean, Hiri Gorrian saioan honen inguruan aritu ginen. Elektrizidade estatikoa zer den, zergatik gertatzen den laburki azaldu genuen. Horretaz gain, esperimentu sinpleak, etxean egiteko modukoak, egin genituen. Entzun saioa eta lasai asko animatu esperimentu sinple hauek egiten, batez ere umeentzat egokiak dira.

Kaiola berezia, Faradayrena

Zergatik mozten zaigu telefono mugikorra igogailuan sartu eta atea ixtean? Zergatik hegazkinek ekaitzak zeharkatzen ahal dituzte, tximistei beldurrik izan gabe? Zergatik ez dira mikrouhinak labetik ateratzen? Oso desberdinak diruditen fenomeno hauek azalpen fisiko berdintsua dute. Metalak eta eremu elektromagnetikoen arteko elkarrekintzan oinarritzen da, eta Faradayren Kaiolaren izenarekin ezagutzen da. Zertan datza fenomeno hau? Honetaz aritu ginen Euskadi Irratiko Hiri Gorrian saioan.

Schrödingerren katua

Schrödinger fisikaria mekanika kuantikoaren garapenean su eta gar aritu zen. Argi dago izugarrizko meritua izan zuela bere izena daraman ekuazioa plazaratzean, bertze ekarpenekin batera. Dena den, bide hau guztia ez zuen bakarrik egin, eta meritua teoria honen garapenean lan egin zutenen artean banatu behar dugu (Heisenberg, Einstein, Curie, Bohr, eta abar). Zientzialari hauek guztiok onartutako Mekanika Kuantikoaren oinarri matematiko sendoak ezarri zituzten. Hala ere, ekuazioen interpretazioan ez zen horrelako adostasunik lortu! Esparru honetan kokatu behar dugu Schrödingerrek famatua egin zuen katua, Schrödingerren katua.

Zientziaren hizkuntzak

Euskara zientzietarako balio ez duen hizkuntza dela pentsatzen dute askok. Pertsona publiko batzuk, Miguel Sanz Nafarroako Lehendakari ohiak bezala, esan ere egin zuten. Horrelako adierazpenak, ba al dute inolako oinarririk? Euskarak lekua al du zientzian bertze hizkuntzekin batera?

Zientzia, zertarako?

Ohikoa zaigu ikerketa zientifikoan gabiltzanoi, gure lan esparrua ezagutzean, jendeak ondorengo bi galderak egitea: “Konkretuki, zer ikertzen duzu?“. Normalean, erantzun labur eta azkarra emanda, bigarren galdera dator: “Eta horrek, zertarako balio du?”. Galdera hau entzunda, ikertzaileok normalean gure lana justifikatu beharrean ikusten dugu gure burua. Horretarako, zientziari esker (eta konkretuki gure esparruan) lortutako aplikazioak aipatzen ditugu. Baina, hau al da zientziaren eta zientzialarien helburu nagusia? Aplikazioak lortzea? Nire ustez, ez.

Elektroiari Omenaldia

Norteko Ferrokarrilla irratsaioan Kuantikari buruzko atala dugu 2014-15 kurtso honetan. Lehenengo saioan, kuantikaren beharraz aritu ginen. Azaroaren 24an, berriz, elektroiari egin genion omenaldia. Gure zibilizazioan uste duguna baino garrantzi gehiago du elektroiak, eta saio osoa bere inguruan egin genuen. Beheko estekan, atala entzuten ahal duzue!

Elektroiari Omenaldia

Arrainek, ura edaten al dute?

Gaztelerazko gabon kanta batean, "... pero mira cómo beben los peces en el río..." abesten dute. Gabonetan ginela aprobetxatuz, hau egia ote den galdetu genion gure buruari. Arrainek, benetan edaten al dute? Erantzuna ez da espero duzuna, ziuraski. Hiri Gorrian aritu ginen honi buruz abenduaren 24an. Bertan, erantzuna, 48. minututik aurrera, Zientzia Eskola atalan.

Hiri Gorrian 2014-12-24/

Zer erortzen da azkarrago, luma ala pelota?

Zerutik luma bat eta pelota bat altuera berdinetik aldi berean botatzen badugu, zer helduko da lehenago? Intuizioz pentsatzen dugu gehien pisatzen den gauza azkarrago helduko dela, baina hori ez da egia... Hiri Gorrian saiatu ginen hau azaltzen abenduaren 10an. Zientzia Eskola atala, 44. minututik aurrera, gutxi gora behera.

Hiri Gorrian 2014-12-10/